Mesterolon (Proviron) en het haar: risico op androgene kaalheid

Een terugwijkende haarlijn is een van de meest voorkomende redenen tot bezorgdheid bij mensen die androgenen gebruiken. Mesterolon is hier bijzonder: het is een afgeleide van juist het hormoon dat verantwoordelijk is voor kaalheid. De redactie legt het mechanisme van de androgene alopecia uit, wie tot de risicogroep behoort en wat de geneeskunde kan bieden.

Hoe androgenen kaalheid veroorzaken

Androgene kaalheid (androgenetische alopecia) is de meest voorkomende vorm van haaruitval bij mannen. Al in 1942 toonde Hamilton aan dat ze zich zonder androgenen niet ontwikkelt: mannen bij wie de zaadballen vóór de puberteit waren verwijderd, werden niet kaal, zelfs niet bij een erfelijke aanleg (Hamilton, 1942).

Een sleutelrol speelt dihydrotestosteron (DHT). In de haarfollikels van de kruin- en voorhoofdsstreek bindt het zich aan androgeenreceptoren en zet het het proces van miniaturisatie in gang: de groeifase (anageen) wordt korter, de follikel krimpt, en het dikke gepigmenteerde haar wordt geleidelijk vervangen door dun en licht haar (Kaufman, 2002).

Doorslaggevend is de genetica. Varianten van het gen van de androgeenreceptor en van andere genen bepalen hoe gevoelig de follikels voor DHT zijn. Juist daarom behouden sommige mensen in eenzelfde hormonale omgeving vol haar, terwijl anderen het snel verliezen.

Paradoxaal genoeg stimuleert DHT op andere delen van het lichaam — gezicht, borst, rug — de haargroei juist. Daarom is een gelijktijdige toename van de haargroei op het lichaam en dunner wordend haar op het hoofd een typisch beeld van een overmaat aan androgenen.

Waarom mesterolon hier bijzonder is

Mesterolon is 1α-methyl-dihydrotestosteron, dat wil zeggen een afgeleide van juist het molecuul dat verantwoordelijk is voor androgene kaalheid. Het is al 5α-gereduceerd, dus voor de werking ervan is het enzym 5α-reductase niet nodig. Vanuit farmacologisch oogpunt maakt dit mesterolon een van de middelen waarbij het risico voor het haar het best voorspelbaar is.

Hieruit volgt een praktisch belangrijk gevolg. 5α-reductaseremmers, zoals finasteride, verminderen de vorming van DHT uit testosteron, maar kunnen de werking van een molecuul dat al de structuur van DHT heeft niet 'uitschakelen'. Daarom heeft de op internet wijdverbreide overtuiging dat finasteride het haar 'beschermt' tegen alle androgenen, wat mesterolon betreft geen farmacologische grondslag.

Directe klinische onderzoeken naar mesterolon met betrekking tot het haar heeft de redactie niet gevonden, dus het risico kwantitatief inschatten is onmogelijk. Toch is het mechanisme goed bekend, en de waarnemingen van gebruikers van androgenen komen er over het algemeen mee overeen.

Het is goed om te benadrukken: mesterolon 'creëert' geen kaalheid uit het niets. Het kan het proces versnellen bij mensen met een genetische aanleg — dat wil zeggen bij degenen bij wie de kaalheid zich hoogstwaarschijnlijk later zou hebben ontwikkeld.

Onomkeerbaarheid en risicogroepen

De miniaturisatie van de follikels is een geleidelijk proces, maar in de late stadia wordt het vrijwel onomkeerbaar: follikels die lange tijd in een 'slapende' toestand hebben verkeerd, verliezen het vermogen tot herstel. Juist daarom is voor het haar niet alleen het risico zelf van belang, maar ook de reactietijd.

Tot de groep met verhoogd risico behoren mannen met kaalheid bij hun vader, grootvader of broers, degenen die al een terugwijkende haarlijn bij de slapen of dunner wordend haar op de kruin opmerken, en ook jonge mensen bij wie de tekenen van kaalheid vroeg zijn verschenen.

Voor vrouwen vormen androgenen een dubbel risico: dunner wordend hoofdhaar volgens het mannelijke type en tegelijk hirsutisme — overmatige haargroei op gezicht en lichaam. Deze veranderingen behoren tot de tekenen van virilisatie en zijn vaak slechts gedeeltelijk omkeerbaar.

Diagnostiek: hoe je androgene kaalheid onderscheidt

Niet elke haaruitval is androgeen. Diffuse plotselinge uitval na een ziekte, stress, snel afvallen of een ijzertekort (telogeen effluvium) heeft een andere aard en verdwijnt vaak vanzelf. Alopecia areata is een auto-immuunziekte met ronde kale plekken.

De dermatoloog of trichologist beoordeelt de aard van de haaruitval volgens de Hamilton-Norwood-schaal bij mannen en de Ludwig-schaal bij vrouwen, en voert een trichoscopie uit — onderzoek van de hoofdhuid onder vergroting, dat de verschillende haardiameter laat zien die kenmerkend is voor miniaturisatie.

Laboratoriumonderzoek helpt andere oorzaken uit te sluiten:

• een volledig bloedbeeld en ferritine — om de ijzervoorraden te beoordelen;
• TSH — om schildklieraandoeningen uit te sluiten;
• vitamine D en zink — op indicatie;
• bij vrouwen — androgenen en andere hormonen om hormonale stoornissen uit te sluiten.

Voor de arts is het belangrijk om te weten of er hormonale middelen worden gebruikt — zonder dat is het gemakkelijk om ten onrechte een andere oorzaak te zoeken.

Wat de geneeskunde kan bieden

De Europese richtlijn voor de behandeling van androgenetische alopecia beveelt voor mannen lokaal minoxidil en oraal finasteride aan als de middelen met de beste bewijsbasis (Kanti et al., 2018). Voor vrouwen is minoxidil het belangrijkste middel.

Maar, zoals we al opmerkten, werkt finasteride via een vermindering van de vorming van DHT uit testosteron en blokkeert het de werking van DHT-afgeleiden zoals mesterolon niet. Minoxidil werkt via een ander mechanisme — het verlengt de groeifase en verbetert de voeding van de follikel — maar heft de androgene stimulatie niet op.

Elke behandeling van kaalheid geeft alleen effect bij langdurig gebruik, en na het staken gaan de resultaten geleidelijk verloren. Het besluit over een medicamenteuze behandeling neemt de arts, waarbij de effectiviteit en de mogelijke bijwerkingen worden afgewogen.

De meest effectieve strategie om het haar te behouden voor iemand met een genetische aanleg is een overmaat aan androgenen te vermijden, vooral DHT-afgeleiden, en zich in een vroeg stadium tot een arts te wenden.

Conclusies van de redactie

Androgene kaalheid ontstaat onder invloed van DHT bij genetisch vatbare mensen. Mesterolon is een DHT-afgeleide die geen 5α-reductase nodig heeft, waardoor het effect ervan op gevoelige follikels farmacologisch te verwachten is, en finasteride blokkeert die werking niet.

Directe onderzoeken naar mesterolon met betrekking tot het haar zijn er niet, maar het mechanisme is duidelijk: bij vatbare mensen kan het middel de kaalheid versnellen, die in de late stadia vrijwel onomkeerbaar is. Vrouwen lopen ook risico op hirsutisme.

De diagnostiek en behandeling voert een dermatoloog uit, en voor hem is het belangrijk om van alle hormonale middelen op de hoogte te zijn.

Het onderwerp verder verdiepen kunt u met onze artikelen over mesterolon en de huid, over de invloed van 5α-reductaseremmers op de hormoonhuishouding en over de tekenen van virilisatie bij vrouwen.

Literatuurlijst

1. Hamilton JB. Male hormone stimulation is prerequisite and an incitant in common baldness. Am J Anat. 1942;71(3):451–480.
2. Kaufman KD. Androgens and alopecia. Mol Cell Endocrinol. 2002;198(1–2):89–95.
3. Lolli F, Pallotti F, Rossi A, et al. Androgenetic alopecia: a review. Endocrine. 2017;57(1):9–17.
4. Kanti V, Messenger A, Dobos G, et al. Evidence-based (S3) guideline for the treatment of androgenetic alopecia in women and in men — short version. J Eur Acad Dermatol Venereol. 2018;32(1):11–22.
5. Kicman AT. Pharmacology of anabolic steroids. Br J Pharmacol. 2008;154(3):502–521.
6. Pope HG Jr, Wood RI, Rogol A, et al. Adverse health consequences of performance-enhancing drugs: an Endocrine Society scientific statement. Endocr Rev. 2014;35(3):341–375.