Tirzepatide en vrouwen: bijzonderheden en risico's

Vrouwen vormden de meerderheid van de deelnemers aan de belangrijkste onderzoeken naar tirzepatide bij obesitas, en in de praktijk zijn juist zij het die het vaakst medicamenteuze behandeling voor overgewicht zoeken. Het vrouwelijk lichaam heeft echter zijn eigen bijzonderheden: de vruchtbare leeftijd, anticonceptie, zwangerschap, menopauze. De redactie heeft verzameld wat vrouwen over dit geneesmiddel moeten weten.

Werkzaamheid van tirzepatide bij vrouwen

Tirzepatide is een GIP- en GLP-1-receptoragonist die de eetlust vermindert, de maaglediging vertraagt en de insulinegevoeligheid verbetert. In het onderzoek SURMOUNT-1, waarin het middel werd bestudeerd bij mensen met obesitas zonder diabetes, bestond ongeveer twee derde van de deelnemers uit vrouwen. De belangrijkste gegevens over de werkzaamheid zijn dus grotendeels verkregen bij een vrouwelijke populatie.

In SURMOUNT-1 bedroeg de gemiddelde afname van het lichaamsgewicht na 72 weken bij de hoogste dosis ongeveer 20%, tegenover enkele procenten in de placebogroep. Subgroepanalyses wezen erop dat vrouwen gemiddeld een groter percentage van hun gewicht verloren dan mannen. Een vergelijkbaar patroon werd eerder ook beschreven voor andere GLP-1-agonisten.

De oorzaken van dit verschil zijn niet definitief opgehelderd. Onder de mogelijke verklaringen: het lagere lichaamsgewicht van vrouwen bij eenzelfde dosis van het middel (dus een hogere blootstelling per kilogram), verschillen in farmacokinetiek, eetgedrag en verdeling van het vetweefsel. Tegelijk zijn de individuele verschillen binnen elk geslacht veel groter dan die tussen de geslachten.

Belangrijk is dat de gewichtsafname gepaard ging met een verbetering van de bloeddruk, het lipidenprofiel en de bloedsuikerspiegel. Voor vrouwen met obesitas is dat ook van belang vanuit het oogpunt van de reproductieve gezondheid, want overgewicht hangt samen met cyclusstoornissen, onvruchtbaarheid en complicaties tijdens de zwangerschap.

Bijwerkingen: is er een verschil per geslacht

De meest voorkomende bijwerkingen van tirzepatide zijn misselijkheid, diarree, braken, obstipatie en verminderde eetlust. Ze zijn het sterkst aan het begin van de behandeling en na een dosisverhoging en zijn meestal licht tot matig van aard. In veel onderzoeken naar GLP-1-agonisten meldden vrouwen vaker maag-darmklachten dan mannen.

Mogelijke oorzaken zijn dezelfde als bij de werkzaamheid: een hogere blootstelling aan het middel per eenheid lichaamsgewicht, en ook bekende verschillen in de motoriek van het maag-darmkanaal. Het praktische gevolg is dat het voor vrouwen met een gering lichaamsgewicht bijzonder belangrijk is om de geleidelijke dosisopbouw aan te houden die in de bijsluiter staat.

Snel gewichtsverlies verhoogt het risico op galstenen, en vrouwen hebben sowieso al een hoger uitgangsrisico op de vorming van stenen in de galblaas. Daarom is pijn in de rechterbovenbuik tijdens de behandeling een reden om een arts te raadplegen en niet om zelf te behandelen.

Nog een onderwerp dat vrouwen vaak bespreken, zijn veranderingen van huid en haar. Verhoogde haaruitval (telogeen effluvium) wordt beschreven na elk snel gewichtsverlies en een aanzienlijk calorietekort. Ze is meestal tijdelijk en houdt verband met een energie- en eiwittekort, en niet met een rechtstreekse werking van het middel.

Anticonceptie, vruchtbaarheid en zwangerschap

Tirzepatide vertraagt de maaglediging en kan daardoor de opname van orale hormonale anticonceptiva verminderen. In een farmacologisch onderzoek waren de concentraties van de bestanddelen van de combinatiepil na toediening van tirzepatide lager. De bijsluiter raadt aan over te stappen op een niet-hormonale methode of gedurende vier weken na het begin van de behandeling en na elke dosisverhoging een barrièremethode toe te voegen.

Methoden die niet afhankelijk zijn van de maag — het spiraaltje, het implantaat, de vaginale ring, de pleister, de prikpil — worden door deze interactie niet verstoord. Dit is het waard om nog vóór de eerste injectie met de gynaecoloog te bespreken.

Tegelijk kan gewichtsverlies de ovulatie herstellen bij vrouwen bij wie die er eerder niet was door obesitas of PCOS. In de media is zelfs een informele term opgedoken voor ongeplande zwangerschappen tijdens het gebruik van GLP-1-agonisten. Er zijn nog geen systematische gegevens over de omvang van dit verschijnsel, maar de combinatie van herstelde vruchtbaarheid en minder betrouwbare anticonceptie in pilvorm verklaart zulke gevallen.

Er zijn onvoldoende gegevens over de veiligheid van tirzepatide tijdens de zwangerschap bij de mens. In dierproeven werd een ongunstig effect op de ontwikkeling van de vrucht waargenomen, met name bij een verminderde voedselinname door het moederdier. De Europese bijsluiter raadt gebruik tijdens de zwangerschap af en adviseert vrouwen in de vruchtbare leeftijd anticonceptie te gebruiken; bij een zwangerschapswens bepaalt de arts het moment van stopzetting, rekening houdend met de lange uitscheidingsperiode van het middel.

Ook over borstvoeding zijn er weinig gegevens: het is niet bekend of tirzepatide in een noemenswaardige hoeveelheid in de moedermelk van de mens terechtkomt. De beslissing wordt in zulke gevallen individueel genomen, waarbij het voordeel voor de moeder wordt afgewogen tegen het mogelijke risico voor het kind.

PCOS, menopauze en lichaamssamenstelling

Het polycysteusovariumsyndroom hangt nauw samen met insulineresistentie en obesitas. Theoretisch zou een middel dat het gewicht verlaagt en de insulinegevoeligheid verbetert het beloop van PCOS kunnen verlichten. Voor GLP-1-agonisten zijn er kleine onderzoeken die een verbetering van markers laten zien, maar grote gerandomiseerde onderzoeken naar tirzepatide specifiek bij PCOS ontbreken vooralsnog, en het is geen officiële indicatie.

Tijdens de menopauze komen vrouwen vaak aan in gewicht en verplaatst het vet zich naar de buikstreek. Tirzepatide is ook in deze leeftijdsgroep werkzaam, maar hier is het bijzonder belangrijk om de spier- en botmassa te behouden. Gewichtsverlies gaat gepaard met het verlies van niet alleen vet, maar ook van een deel van de vetvrije massa, en na de menopauze is het risico op osteoporose en sarcopenie sowieso al verhoogd.

In een subonderzoek van SURMOUNT-1 met dual-energy röntgenabsorptiometrie (DXA) betrof het grootste deel van de verloren massa vet, maar ook de vetvrije massa nam af. Daarom worden krachttraining en voldoende eiwitinname tijdens medicamenteus afvallen als een verplicht onderdeel van het programma beschouwd.

Voor vrouwen in de menopauze die hormonale substitutietherapie in tabletvorm krijgen, is de logica van de interactie met de vertraagde maaglediging theoretisch vergelijkbaar met die bij anticonceptiva, hoewel er geen specifieke onderzoeken zijn. Transdermale vormen van oestrogeen zijn hiervan niet afhankelijk.

Vrouwen, sport en niet-medisch gebruik

In de fitnesswereld wordt tirzepatide soms gebruikt om 'droog te trainen' zonder medische indicatie. Voor vrouwen met een normaal gewicht is dat bijzonder riskant: een scherp energietekort kan de menstruatiecyclus verstoren, de botdichtheid verlagen en het syndroom van relatief energietekort in de sport (RED-S) veroorzaken.

Volgens de bijsluiter is tirzepatide voor gewichtsverlies geïndiceerd voor mensen met obesitas of overgewicht in combinatie met bijkomende aandoeningen. Er zijn geen veiligheidsonderzoeken bij vrouwen met een normale body-mass-index, en de balans tussen voordeel en risico is bij hen heel anders.

Nog een probleem zijn middelen van twijfelachtige herkomst. 'Research'-peptiden zonder registratie kunnen een verkeerde concentratie hebben of verontreinigd zijn, wat toezichthouders al herhaaldelijk hebben vastgesteld. Voor een vrouw die zwanger kan worden, brengt een onbekende samenstelling van het middel een extra risico met zich mee.

Ten slotte het psychologische aspect: bij vrouwen met een voorgeschiedenis van eetstoornissen kan een sterke onderdrukking van de eetlust ongezonde patronen versterken. Deze kwestie moet beslist met een arts worden besproken vóór het begin van welke medicamenteuze behandeling van obesitas dan ook.

• Bespreek anticonceptie vóór de eerste injectie.
• Plan een zwangerschap samen met uw arts en niet tijdens de behandeling.
• Voeg krachttraining toe en let op de eiwitinname in uw voeding.
• Gebruik het middel niet om uw figuur bij te sturen bij een normaal gewicht.

Conclusies van de redactie

Tirzepatide is juist bij vrouwen goed onderzocht — zij vormden de meerderheid van de deelnemers aan de belangrijkste obesitasonderzoeken — en gemiddeld verliezen zij zelfs een groter percentage van hun gewicht dan mannen.

Tegelijk melden vrouwen vaker maag-darmbijwerkingen, hebben zij een hoger risico op galstenen en krijgen zij te maken met unieke vraagstukken rond anticonceptie en zwangerschap.

De belangrijkste praktische regels zijn: betrouwbare anticonceptie met inachtneming van de interactie met de pil, het plannen van een zwangerschap en het behoud van spiermassa via training en voeding.

We raden u ook aan onze artikelen te lezen over de interactie van tirzepatide met andere geneesmiddelen, over het effect ervan op lever en nieren en over de bloedonderzoeken tijdens de behandeling.

Literatuurlijst

1. Jastreboff AM, Aronne LJ, Ahmad NN, et al. Tirzepatide once weekly for the treatment of obesity. N Engl J Med. 2022;387(3):205–216.
2. Zepbound (tirzepatide) injection. Prescribing information. Eli Lilly and Company; U.S. Food and Drug Administration.
3. Mounjaro (tirzepatide). Summary of Product Characteristics. European Medicines Agency.
4. Frías JP, Davies MJ, Rosenstock J, et al. Tirzepatide versus semaglutide once weekly in patients with type 2 diabetes. N Engl J Med. 2021;385(6):503–515.
5. Teede HJ, Tay CT, Laven JJE, et al. Recommendations from the 2023 international evidence-based guideline for the assessment and management of polycystic ovary syndrome. J Clin Endocrinol Metab. 2023;108(10):2447–2469.
6. Mountjoy M, Ackerman KE, Bailey DM, et al. 2023 International Olympic Committee's (IOC) consensus statement on Relative Energy Deficiency in Sport (REDs). Br J Sports Med. 2023;57(17):1073–1097.